امام صادق عليه السّلام فرمود : « آخرين سوره ، إِذا جاءَ نَصْرُ اللَّهِ وَالْفَتْحُ است « 1 » » . از ابن عباس نيز روايت شده كه آخرين سوره ، سورهء نصر است « 2 » ونيز روايت شده است : آخرين سوره ، سورهء برائت است كه نخستين آيات آن سال نهم هجرت نازل شد وپيامبر صلّى اللّه عليه وآله علي عليه السّلام را فرستاد تا آن را بر جمع مشركين بخواند « 3 » . در بسيارى از روايات آمده است : آخرين آية كه بر پيامبر أكرم صلّى اللّه عليه وآله نازل شد اين آية بود : « وَاتَّقُوا يَوْماً تُرْجَعُونَ فِيهِ إِلَى اللَّهِ ثُمَّ تُوَفَّى كُلُّ نَفْسٍ ما كَسَبَتْ وَهُمْ لا يُظْلَمُونَ » « 4 » . جبرئيل آن را نازل كرد وگفت : آن را در ميانهء آيهء ربا وآيهء دين ( پس از آيهء شماره 280 ) از سورهء بقره قرار دهد وپس از آن پيامبر بيش از 21 روز وبنا بر قولي 7 روز ادامهء حيات نداد « 5 » . أحمد بن أبي يعقوب مشهور به ابن واضح يعقوبي ( متوفاى سال‌هاى پس از 292 ) در تاريخ خود چنين آورده است : « گفته‌اند كه آخرين آيهء نازل‌شده بر پيامبر أكرم صلّى اللّه عليه وآله اين آيهء بود : « الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ وَأَتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتِي وَرَضِيتُ لَكُمُ الْإِسْلامَ دِيناً » « 6 » ؛ - سپس در ادامه مىگويد : - وهمين گفتار نزد ما صحيح واستوار است ونزول آن در روز نصب مولى أمير المؤمنين علىّ بن أبي طالب در غدير خم بوده است » « 7 » . آرى سورهء نصر پيش از سورهء برائت نازل شده است ؛ زيرا سورهء نصر در سال فتح مكة ( عام الفتح ) كه سال هشتم هجرت بود ، نازل گرديده وسورهء برائت پس از فتح ،

--> ( 1 ) تفسير برهان ؛ ج 1 ، ص 29 . ( 2 ) الاتقان ؛ ج 1 ، ص 27 . ( 3 ) تفسير صافي ؛ ج 1 ، ص 680 . ( 4 ) بقره 2 : 281 . برخى از نظر أدبي اشكال كرده گفته‌اند ، مصدّر بودن آية به « واو » عاطفه ، با نزول انفرادى آية سازش ندارد . ولى بايد توجه داشت - بر فرض صحت روايت - مصدّر شدن آية به « واو » از آن جهت است تا تكملهء آيهء قبل قرار گيرد گرچه با فاصلهء زماني وبه طور انفرادى نازل گرديده باشد . علاوة مصدّر شدن جمله‌هاى بدون سابقه ، به « واو » در استعمالات عربى فراوان است : « ولقد أمرّ على اللئيم يسبّنى . فمضيت ثمّة قلت لا يعنيني » . « وربّ قائلة يوما بذى سلم . أين الطريق إلى حمام منجاب » . ودر قرآن نيز فراوان يافت مىشود كه بر سر آياتي « واو » آمده كه با آيات قبل رابطه‌اى ندارند . مثلا : « إِنَّما قَوْلُنا لِشَيْءٍ إِذا أَرَدْناهُ أَنْ نَقُولَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ . وَالَّذِينَ هاجَرُوا فِي اللَّهِ مِنْ بَعْدِ ما ظُلِمُوا . . . وَما أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِكَ إِلَّا رِجالًا نُوحِي إِلَيْهِمْ . . . » ( سورهء نحل 43 - 40 ) آيهء نخست در امر تكوين است . آيهء بعد در رابطه با مهاجرت آيهء سوّم مربوط به نحوهء ارسال پيامبران . پرواضح است كه اين آيات از هم جدا نازل گشته سپس در نوشتار پى در پى ثبت شده‌اند . ( 5 ) تفسير شبر ؛ ص 83 . تفسير ماوردى ؛ ج 1 ، ص 282 . ( 6 ) مائده 5 : 3 . ( 7 ) ابن واضح يعقوبي ؛ تاريخ يعقوبي ؛ ج 2 ، ص 35 .